Thách thức tự chủ dữ liệu và chủ quyền AI tại Việt Nam

Rủi ro từ "ốc đảo dữ liệu" và tình trạng số hóa hình thức

Tại Diễn đàn Cấp cao Chuyển đổi số Việt Nam - Châu Á 2026 (Vietnam - Asia DX Summit 2026) khai mạc ngày 28.5 tại Hà Nội, các chuyên gia hàng đầu trên cả nước đánh giá thời gian qua, những giải pháp quản trị dựa trên dữ liệu (Data-driven) đã mang lại kết quả thực tế ban đầu tại một số địa phương như hệ thống camera AI tại TP.Huế hay trung tâm dữ liệu xanh tại Khánh Hòa. Tuy nhiên, tiến trình này nhìn chung đang bị cản trở bởi hiện tượng phân mảnh dữ liệu sâu sắc. Các "ốc đảo dữ liệu" (Data Silos) biệt lập giữa ngành và địa phương đang làm giảm hiệu quả liên thông thông tin trên quy mô quốc gia.

Bên cạnh đó, nhiều chuyên gia cũng cảnh báo về tình trạng "số hóa hình thức" và "công nghệ hóa hời hợt". Theo đó, không ít doanh nghiệp và tổ chức chi ngân sách lớn cho các phần mềm đắt tiền nhưng giữ nguyên quy trình làm việc thủ công cũ kỹ, dẫn đến lãng phí tài nguyên và xung đột thói quen vận hành nội bộ.

Ảnh: CTV

Để khắc phục triệt để bài toán này, ông Ngô Thanh Hiền, Giám đốc Công nghệ (CTO) IBM Vietnam, đề xuất giải pháp xây dựng các mô hình dữ liệu liên thông mở cấp quốc gia. Mô hình này đã chứng minh tính hiệu quả từ hệ thống hóa đơn điện tử của Tổng cục Thuế Việt Nam khi xử lý bảo mật hơn 20,3 tỉ hóa đơn cho hàng trăm ngàn doanh nghiệp, hoặc mô hình mã định danh công dân liên thông của Ấn Độ. Ngoài ra, việc phổ cập khung chuẩn kỹ năng số quốc gia (DSS) 3 lớp cũng là giải pháp cần thiết để toàn dân và doanh nghiệp hấp thụ công nghệ một cách thực chất.

Một thực trạng khác được phơi bày tại diễn đàn liên quan đến làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo (AI). Dự báo giai đoạn 2026 - 2034, mảng AI doanh nghiệp tại Việt Nam đạt tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) lên tới 31%/năm, với 78% dân số trực tuyến có sử dụng công cụ AI. Tuy nhiên, có đến 74% doanh nghiệp ứng dụng AI mới dừng lại ở mức cơ bản và đang lệ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng quốc tế, từ việc thuê GPU ngoài lãnh thổ đến gọi API từ các tập đoàn Big Tech Mỹ.

Sự bùng nổ của trung tâm dữ liệu siêu quy mô cũng đang tạo áp lực dòng điện cực đại lên lưới điện quốc gia, do tốc độ tiêu thụ điện thương phẩm chạy nhanh hơn tốc độ tăng trưởng GDP. Việc thiếu quy hoạch đồng bộ, đầu tư rời rạc giữa các sở ngành không chỉ gây lãng phí, mà còn mở ra rủi ro bảo mật lớn nếu không ưu tiên an ninh mạng ngay từ khâu thiết kế kiến trúc lõi.

Để giải quyết bài toán tự chủ dữ liệu, ông Đặng Triều Dương, đại diện FPT Smart Cloud, cho biết đơn vị đã đầu tư 200 triệu USD xây dựng tổ hợp nhà máy AI (FPT AI Factory) với hơn 1.000 GPU chuyên dụng, cam kết vận hành hoàn toàn trong nước để cung cấp giải pháp đám mây chủ quyền. Ông Dương nhấn mạnh nếu lớp móng hạ tầng không thuộc về Việt Nam, các tầng công nghệ ứng dụng phía trên sẽ rất dễ bị tổn thương trước các biến động địa chính trị và an ninh mạng.

Xu hướng AI tự hành

Thế giới công nghệ đang bước vào "điểm gãy" khi AI dịch chuyển từ hình thái trợ lý hỗ trợ sang các hệ thống tự hành (Agentic AI), thúc đẩy sự bùng nổ của mô hình "doanh nghiệp một người" (One-Person Company - OPC). Xu hướng này đòi hỏi doanh nghiệp phải nhanh chóng chuyển đổi sang khung quản trị quyết định, đồng bộ dữ liệu nội bộ và thị trường thông qua các công cụ phân tích tự động.

Tuy nhiên, sự xuất hiện của AI tự hành cũng kéo theo rủi ro bùng nổ "nợ kỹ thuật". Việc AI tạo mã nguồn tự động với tốc độ nhanh sẽ sinh ra số lượng mã code khổng lồ, thiếu cấu trúc mà con người không thể hiểu hoặc bảo trì. Điều này đe dọa trực tiếp đến tính an toàn của hệ thống lõi doanh nghiệp, nơi một lỗi nhỏ trong mã nguồn có thể gây thiệt hại hàng triệu USD.

Trước thách thức này, các tổ chức được khuyến nghị áp dụng các bộ khung kiến trúc quản trị tách biệt quyết định ra khỏi vùng mờ của mã nguồn, đồng thời áp dụng tư duy giám sát theo thời gian thực. Trách nhiệm của ngành công nghiệp số là phải đơn giản hóa các công nghệ phức tạp thành những giải pháp dạng "cắm và chạy" (Plug & Play) với chi phí tối thiểu, đưa AI đến gần hơn với hàng triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa cùng hộ kinh doanh cá thể tại Việt Nam.